حساسیت یا آلرژی به توت فرنگی : علائم، دلایل و روشهای مدیریت
جدول محتوا
میلیونها نفر در دنیا دچار انواع حساسیت هستند. شدت واکنشهای آلرژیک نسبت به آلرژنهای مختلف، بسته به میزان حساسیت فرد و نوع واکنش، متفاوت است. متأسفانه بسیاری از مردم به توت فرنگی حساسیت دارند. احتمالاً با خودتان فکر میکنید: حساسیت به توت فرنگی شاید چیزی بدتر از مرگ باشد! البته این یک اغراق است، اما کافی است تصور کنید زندگی بدون لذتهای توت فرنگی چگونه خواهد بود. اما آلرژی به توت فرنگی موضوع سادهای نیست، و باید رک بگویم: اگر کسی واقعاً آلرژی داشته باشد، هیچ نسخه جادویی وجود ندارد که او را یکشبه مقاوم کند. اما میشود سازوکارش را فهمید و مدیریت درستش کرد تا هم از ترس بیدلیل دور باشیم و هم از بیاحتیاطی خطرناک.
این مطلب به جنبههای اصلی حساسیت به توت فرنگی میپردازد؛ از جمله علت ایجاد این حساسیت، انواع واکنشهای رایج، و روشی احتمالی برای کنار آمدن با آن تا بتوان دوباره از این میوه خوشمزه لذت برد.
حساسیت به توت فرنگی: واکنشها
افراد حساس به توت فرنگی ممکن است هنگام مصرف یا حتی تماس با این میوه دچار واکنشهای مختلفی شوند. شدیدترین نوع واکنش، «شبهآنافیلاکسی» است. این واکنش از نظر ظاهری شبیه آنافیلاکسی آلرژیک است، اما در واقع یک واکنش آلرژیک واقعی محسوب نمیشود. در شبهآنافیلاکسی، مواد موسوم به «آزادکنندههای هیستامین» بهطور مستقیم باعث رهاسازی هیستامین در بدن میشوند. توت فرنگی برای افراد حساس، نقش آزادکننده هیستامین را دارد. این واکنش بسیار جدی است و در افراد مبتلا میتواند تهدیدکننده جان باشد.
وقتی بدن به توت فرنگی حساسیت نشان میدهد، معمولاً سیستم ایمنی یک پروتئین خاص داخل میوه را با یک عامل خطرناک اشتباه میگیرد. این پروتئینها اغلب از خانواده Profillin یا LTP هستند؛ دو خانواده پروتئینی که در بسیاری از میوهها و سبزیجات مشترکاند. همین اشتراک باعث میشود فردی که به گرده غلات یا درخت غان (birch) حساسیت دارد، هنگام خوردن توت فرنگی هم دچار واکنش شود. این حالت را “سندرم آلرژی دهانی” مینامند؛ یک واکنش میانرده که معمولاً شدید نیست، اما آزاردهنده است.
نشانهها معمولاً از لب و زبان شروع میشوند: خارش، گزگز، آرزوی آب دهان. گاهی هم که بدن لج میکند، به سمت مشکلات پوستی، کهیر، تورم پلک و حتی تنگی نفس میرود. مرحله آخرش—آنافیلاکسی—دیگر شوخی ندارد و نیاز به اورژانس دارد.
راهکارها ساده ولی قطعیاند:
اگر واکنش خفیف باشد، آنتیهیستامینهای معمولی مثل لوراتادین یا ستریزین کمک میکنند علائم فروکش کنند. اینها درمان نیستند، فقط آتش را پایین میآورند. برای کسانی که واکنش شدید دارند، معمولاً پزشک قلم اپینفرین تجویز میکند که باید همراهشان باشد؛ مثل کمربند ایمنی: تا روزی که به کارش بیاید، شاید اهمیتش دیده نشود، اما همان روز نجاتبخش است.
اگر آلرژی از نوع دهانی باشد (OAS)، معمولاً پختن یا کمپوت کردن توت فرنگی مشکل را برطرف میکند؛ پروتئینهای حساسیتزا در برابر حرارت مثل آدم برفی در مرداد هستند. این نکته مهم است، چون خیلیها فکر میکنند «توت فرنگی حساسیت داشتم، دیگه همه چیزش ممنوعه»، درحالیکه مربا، مارمالاد و کیک معمولاً مشکلی ایجاد نمیکنند.
درمان ریشهای آلرژی غذایی هنوز راه طولانی دارد. ایمندرمانی خوراکی (OIT)—که در آن فرد مقادیر بسیار کم از ماده آلرژن را تحت کنترل پزشک دریافت میکند—در حال انجام است اما برای توت فرنگی هنوز مثل آزمایشهای فضایی ناسا است: پیشرفتهایی انجام شده، ولی عمومی نشده.
چیزی که اهمیت دارد، تشخیص دقیق است. خیلیها فکر میکنند به توت فرنگی آلرژی دارند، در حالی که واکنششان به هیستامین طبیعی میوه است یا حتی نتیجه آفتکشها و کپکهای سطحی. تست خونی IgE یا تست پوستی آلرژن، جایی است که تکلیف را روشن میکند.
در میان افراد حساس، واکنش شایعتر «سندرم آلرژی دهانی» (OAS) است. این حالت معمولاً در افرادی بروز میکند که از قبل آلرژیهای فصلی یا تب یونجه داشتهاند و معمولاً با خوردن میوهها یا سبزیجات تازه تحریک میشود.
واکنشهای دیگر میتوانند شبیه علائم تب یونجه باشند، شامل مشکلات پوستی مانند درماتیت یا کهیر، و حتی میتوانند به مشکلات تنفسی منجر شوند.
علت آلرژی به توت فرنگی
آلرژی به توت فرنگی هنوز بهطور کامل شناخته نشده است. با این حال، برخی تحقیقات نشان میدهد که یکی از عوامل اصلی این آلرژی به پروتئینی مرتبط با روند رسیدن توت فرنگی مربوط است. این پروتئین «Fragaria allergen 1» یا به اختصار «Fra a1» نام دارد و مسئول قرمز شدن توت فرنگیها هنگام رسیدن است.
در نگاه علمی، بدن نسبت به یک یا چند پروتئین داخل توت فرنگی «بیشواکنش» نشان میدهد. این پروتئینها معمولاً سه دستهاند:
۱. پروفیلینها
مولکولهای سبکوزن و کمپایداری هستند. کسانی که به گرده درخت غان، چمن یا برخی درختان میوه حساسیت دارند، اغلب با پروفیلین توت فرنگی هم درگیر میشوند. بدنشان مثل مأمور مرزبانی عصبی است که از شدت وسواس، هر چیز شبیه دشمن را هم توقیف میکند.
۲. LTPها (Lipid Transfer Protein)
اینها سنگینتر و مقاومترند. اگر آلرژی از نوع LTP باشد، احتمال وخیمتر بودن واکنش بیشتر است. این گروه به حرارت هم شدیداً مقاوماند، پس مربا و کیک هم مشکل ایجاد میکند.
۳. پروتئین Fra a1
این همان پروتئینی است که قرمزی توت فرنگی را تنظیم میکند. در برخی افراد، این مولکول به عنوان آلرژن شناسایی میشود. جالب اینجاست که ارقام سفیدرنگ یا صورتیرنگ که Fra a1 کمی دارند، برای برخی افراد حساسیتزا نیستند.
حالا برویم سر واکنشها. بدن سه مسیر دارد:
مسیر اول، سطحی و سریع:
سوزش دهان، خارش لب، گزگز گلو. این را سندرم آلرژی دهانی مینامند. معمولاً چند دقیقه بعد از خوردن توت فرنگی شروع میشود و سریع هم فروکش میکند.
مسیر دوم، متوسط:
کهیر، خارش پوست، تورم دور چشم، درد معده، دلپیچه، تهوع. این نوع واکنش نشان میدهد سیستم ایمنی وارد حالت دفاعی بازتر شده است.
مسیر سوم، شدید و خطرناک:
تنگی نفس، افت فشار، تورم گلو، آنافیلاکسی. اینجا دیگر شوخی ندارد و اپینفرین تنها نسخه نجات است.
اما بخش مهم داستان: درمان و مدیریت.
- درمان قطعی در آلرژی غذایی هنوز در حد تحقیقات پیشرفته است؛ نه کلینیک عمومی.
- آنتیهیستامین صرفاً آتشخاموشکن است، نه تغییردهنده سیستم ایمنی.
- پختن توت فرنگی (برای کسانی که آلرژیشان از نوع پروفیلین است) بیشتر اوقات مشکل را حل میکند. فرایند حرارت، پروتئین را تخریب میکند.
- انتخاب رقمهای کمحساسیت، مثل برخی واریتههای سفید و صورتی (که سطح Fra a1 پایینی دارند)، میتواند برای افراد دارای حساسیت خفیف کارساز باشد.
یک نکته ظریف و مهم:
خیلیها چیزی که فکر میکنند «آلرژی» است، در واقع «عدمتحمل» است. عدمتحمل معمولاً ربطی به سیستم ایمنی ندارد؛ مثل وقتی بدن از اسیدیته یا هیستامین طبیعی توت فرنگی خوشش نمیآید. علامتش بیشتر معدهای است، نه پوستی یا تنفسی.
و یک نکته بدتر از همه:
برخی واکنشها اصلاً تقصیر خود توت فرنگی نیست. کپکهای میکروسکوپی سطح میوه، باقیمانده آفتکش، و حتی شستوشوی بد میتواند مقصر باشد. اینها در تست آلرژی مشخص میشود.
برای اینکه بدانیم یک فرد دقیقاً کدام مسیر را دارد، چند تست استاندارد وجود دارد:
تست IgE اختصاصی خون،
تست خراش پوستی،
و اگر لازم باشد، چالش خوراکی تحت نظر پزشک.
آیا به توت فرنگی حساسیت دارید؟
دو نکته مهم در مورد آلرژی به توت فرنگی وجود دارد. اول، ارقامی از توت فرنگی هستند که میوههای زرد یا سفید تولید میکنند. این توتهای کمرنگ معمولاً فاقد پروتئین Fra a1 هستند و در نتیجه فلاونوئیدهایی که در توت فرنگیهای رسیده قرمز دیده میشوند را تولید نمیکنند. یکی از این ارقام، «Sofar» است که خرید آن دشوار است. برای توت فرنگیهای سفید در دسترس، به صفحه اصلی توت فرنگیهای سفید مراجعه کنید.
دوم، درختان توس و سیب پروتئینهایی دارند که بسیار شبیه پروتئین Fra a1 هستند. به همین دلیل، ممکن است حساسیت متقاطع ایجاد شود و افرادی که به توت فرنگی حساسیت دارند باید نسبت به این گونههای گیاهی نیز مراقب باشند.
علائم آلرژی به توت فرنگی
علامتها طیف گستردهای دارند و معمولاً چند دقیقه پس از مصرف ظاهر میشوند:
• علائم خفیف (سندرم آلرژی دهانی – OAS)
– خارش لب و زبان
– گزگز یا سوزش دهان
– خارش گلو
• علائم متوسط
– کهیر یا خارش پوستی
– تورم اطراف چشم و لب
– درد معده، تهوع یا دلپیچه
• علائم شدید (آنافیلاکسی)
– تورم گلو و مشکل در تنفس
– افت فشار خون
– احساس ضعف شدید
این مرحله یک وضعیت اورژانسی است و نیاز فوری به تزریق اپینفرین دارد.
درمان و مدیریت آلرژی
هیچ درمان قطعی برای آلرژی به توت فرنگی وجود ندارد، اما روشهای زیر به کنترل و کاهش علائم کمک میکنند:
- اجتناب از مصرف توت فرنگی: سادهترین و مؤثرترین روش پیشگیری از واکنش آلرژیک است.
- داروهای ضد حساسیت (آنتیهیستامینها): برای کاهش خارش، کهیر و علائم خفیف مناسب هستند.
- کورتیکواستروئیدها: در موارد شدیدتر و با تجویز پزشک برای کاهش التهاب پوست یا گلو.
- اپینفرین (EpiPen): برای افراد با سابقه شوک آنافیلاکتیک، همیشه همراه داشتن تزریق اضطراری ضروری است.
- مشاوره با متخصص تغذیه: برای جایگزینی مواد مغذی موجود در توت فرنگی بدون ایجاد حساسیت.
نکات پیشگیری
- قبل از مصرف هر فرآورده غذایی، برچسب مواد تشکیلدهنده را با دقت بررسی کنید.
- در رستورانها و فستفودها از وجود توت فرنگی در غذاها مطمئن شوید.
- هنگام خرید محصولات فرآوریشده مانند مربا، کیک یا شکلات، حساسیت خود را مدنظر قرار دهید.
- اگر کودک دارید، مراقب باشید که توت فرنگی و محصولات حاوی آن بدون نظارت مصرف نشود.
چه کسانی بیشتر در معرض هستند؟
- افرادی که سابقه خانوادگی آلرژی دارند
- کسانی که به دیگر آلرژنها مانند گرده گل، بادامزمینی یا شیر حساس هستند
- مبتلایان به بیماریهای پوستی مانند اگزما
- افرادی که به سایر میوههای خانواده توتها مانند تمشک یا توت سیاه حساسیت دارند